Ghèn mắt là gì? Nguyên nhân, cách phân biệt và điều trị dứt điểm

Ghèn mắt là gì? Đây là hiện tượng rất phổ biến mà hầu như ai cũng từng gặp phải, đặc biệt là vào buổi sáng khi thức dậy. Ghèn mắt (hay còn gọi là dử mắt, rỉ mắt) là chất dịch tiết ra từ mắt, có thể ở dạng lỏng hoặc đặc, khô lại thành hạt hoặc mảng bám ở khóe mắt. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ nguyên nhân hình thành, cách phân biệt các loại ghèn khác nhau và quan trọng nhất là khi nào tình trạng này là dấu hiệu của bệnh lý nguy hiểm. Bài viết chi tiết dưới đây sẽ giúp bạn giải mã toàn bộ những vấn đề liên quan đến ghèn mắt, từ đó có hướng xử lý và chăm sóc sức khỏe đôi mắt một cách khoa học nhất.

Ghèn mắt là gì? Giải thích chi tiết về bản chất và cơ chế hình thành

Ghèn mắt là hỗn hợp bao gồm chất nhầy, dầu, tế bào da chết, bụi bẩn và các chất thải khác do tuyến Meibomius (tuyến dầu ở mí mắt) và kết mạc tiết ra. Trong suốt quá trình hoạt động ban ngày, nước mắt liên tục được sản xuất để bôi trơn và làm sạch bề mặt nhãn cầu, cuốn trôi các tạp chất này qua ống dẫn lệ xuống mũi. Tuy nhiên, khi chúng ta ngủ, nhịp chớp mắt dừng lại, quá trình bài tiết nước mắt giảm đi đáng kể, khiến các chất cặn bã tích tụ lại ở khóe mắt, khô lại và tạo thành ghèn.

Về bản chất, ghèn mắt là một cơ chế tự làm sạch hoàn toàn tự nhiên của cơ thể. Nó giống như việc cơ thể đào thải mồ hôi hay chất bã nhờn trên da. Một lượng ghèn nhỏ, khô, có màu trắng hoặc vàng nhạt vào buổi sáng là hiện tượng sinh lý bình thường, không đáng lo ngại. Tuy nhiên, nếu ghèn xuất hiện với số lượng nhiều bất thường, có màu sắc lạ, kèm theo các triệu chứng như đỏ mắt, ngứa, chảy nước mắt sống, hoặc ảnh hưởng đến thị lực, đó có thể là dấu hiệu cảnh báo một bệnh lý về mắt cần được thăm khám kịp thời.

Phân loại ghèn mắt theo trạng thái và màu sắc

Việc quan sát kỹ trạng thái và màu sắc của ghèn mắt đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của tình trạng này. Ghèn thường đặc quánh, dính chặt vào lông mi và khóe mắt, khiến người bệnh khó mở mắt vào buổi sáng. Màu vàng hoặc xanh của ghèn chính là do sự tích tụ của bạch cầu và vi khuẩn chết trong quá trình hệ miễn dịch chống lại nhiễm trùng. Kèm theo đó, mắt thường đỏ, sưng mí và có cảm giác cộm, rát.

Ghèn mắt trong, lỏng, dạng nước

Nếu ghèn có dạng lỏng, trong như nước mắt và chảy ra nhiều, nguyên nhân thường gặp nhất là do viêm kết mạc do virus hoặc dị ứng. Trong trường hợp dị ứng, ghèn thường đi kèm với triệu chứng ngứa dữ dội, hắt hơi, sổ mũi. Còn trong trường hợp nhiễm virus, ghèn nước thường xuất hiện ở một bên mắt trước, sau đó lây lan sang bên còn lại, kèm theo sốt nhẹ và mệt mỏi.

Ghèn mắt khô, vụn, có màu trắng hoặc vàng nhạt

Đây là loại ghèn sinh lý bình thường, xuất hiện ở hầu hết mọi người sau một đêm ngủ. Số lượng thường ít, nằm ở khóe mắt trong, dễ dàng lấy đi bằng tay hoặc rửa sạch bằng nước. Tuy nhiên, nếu ghèn khô xuất hiện nhiều bất thường kèm theo cảm giác khô mắt, cay mắt vào ban ngày, rất có thể bạn đang gặp phải hội chứng khô mắt hoặc tắc tuyến Meibomius.

Ghèn mắt dạng sợi tơ, dai

Loại ghèn này thường ít gặp hơn, có hình dạng như những sợi tơ mảnh, dai, dính vào bề mặt nhãn cầu hoặc kết mạc. Đây là dấu hiệu điển hình của viêm kết mạc do vi khuẩn Corynebacterium hoặc hội chứng khô mắt nặng, khiến chất nhầy trong nước mắt bị biến đổi và kết tụ lại thành sợi.

Nguyên nhân gây ra ghèn mắt nhiều bất thường

Ngoài nguyên nhân sinh lý tự nhiên, ghèn mắt xuất hiện quá nhiều có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân bệnh lý khác nhau. Việc xác định chính xác nguyên nhân sẽ giúp quá trình điều trị đạt hiệu quả cao nhất.

Viêm kết mạc (đau mắt đỏ)

Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng ghèn mắt bất thường. Viêm kết mạc có thể do vi khuẩn, virus hoặc dị ứng gây ra. Trong đó, viêm kết mạc do vi khuẩn thường tạo ra ghèn đặc, có màu vàng hoặc xanh; viêm kết mạc do virus tạo ra ghèn nước trong; còn viêm kết mạc dị ứng tạo ra ghèn trong, lỏng kèm ngứa dữ dội.

Viêm bờ mi mắt

Viêm bờ mi là tình trạng viêm mãn tính ở phần mép mí mắt, nơi có lông mi mọc. Bệnh thường do vi khuẩn hoặc rối loạn chức năng tuyến Meibomius gây ra. Người bị viêm bờ mi thường có ghèn mắt đóng vảy ở chân lông mi, kèm theo đỏ, ngứa và cảm giác nóng rát ở mí mắt.

Tắc tuyến Meibomius

Tuyến Meibomius nằm ở bờ mi mắt, có chức năng tiết ra lớp dầu để bôi trơn bề mặt mắt và ngăn nước mắt bay hơi quá nhanh. Khi các tuyến này bị tắc nghẽn, dầu không được tiết ra đúng cách, tích tụ lại và tạo thành ghèn. Tình trạng này thường gặp ở người làm việc nhiều với máy tính, người đeo kính áp tròng hoặc người có chế độ ăn thiếu chất béo lành mạnh.

Tắc ống dẫn lệ

Ống dẫn lệ có nhiệm vụ dẫn nước mắt từ mắt xuống mũi. Khi ống dẫn lệ bị tắc, nước mắt không thể thoát ra ngoài, ứ đọng lại và trộn với các chất cặn bã, tạo thành ghèn. Tình trạng này thường gặp ở trẻ sơ sinh và người lớn tuổi, biểu hiện bằng việc mắt thường xuyên ướt, chảy nước mắt sống và có ghèn tích tụ nhiều.

Khô mắt

Khi mắt bị khô do thiếu nước mắt hoặc nước mắt bay hơi quá nhanh, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách tiết ra nhiều chất nhầy hơn để bù đắp. Lượng chất nhầy dư thừa này sẽ tích tụ thành ghèn, đặc biệt là vào buổi sáng. Người bị khô mắt thường có cảm giác cộm, rát, mỏi mắt và nhìn mờ tạm thời.

Bảng so sánh các loại ghèn mắt và bệnh lý liên quan

Cách chăm sóc và điều trị ghèn mắt tại nhà an toàn

Đối với ghèn mắt sinh lý bình thường, việc vệ sinh mắt đúng cách mỗi ngày là hoàn toàn đủ để kiểm soát tình trạng này. Tuy nhiên, khi ghèn mắt xuất hiện do bệnh lý, cần có phương pháp điều trị phù hợp dựa trên nguyên nhân cụ thể.

Vệ sinh mắt đúng cách

Rửa tay sạch sẽ trước khi chạm vào mắt. Dùng bông gòn hoặc khăn sạch thấm nước muối sinh lý 0,9% để lau nhẹ nhàng ghèn mắt từ khóe trong ra khóe ngoài. Mỗi bên mắt nên dùng một miếng bông riêng để tránh lây nhiễm chéo. Tuyệt đối không dùng tay bẩn để dụi mắt hoặc dùng chung khăn mặt với người khác.

Chườm ấm và massage mí mắt

Đối với trường hợp ghèn mắt do tắc tuyến Meibomius hoặc viêm bờ mi, chườm ấm là phương pháp hiệu quả. Dùng khăn sạch nhúng vào nước ấm khoảng 40-45 độ C, vắt khô rồi đắp lên mí mắt trong 5-10 phút. Sau đó, massage nhẹ nhàng mí mắt theo chuyển động tròn để kích thích tuyến dầu hoạt động trở lại. Thực hiện 2-3 lần mỗi ngày sẽ giúp giảm ghèn mắt đáng kể.

Sử dụng nước mắt nhân tạo

Nếu ghèn mắt do khô mắt, việc bổ sung nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản sẽ giúp làm ẩm bề mặt nhãn cầu, giảm kích ứng và hạn chế sản xuất chất nhầy dư thừa. Nên chọn loại nước mắt nhân tạo phù hợp với tình trạng mắt và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu cần sử dụng lâu dài.

Điều trị theo nguyên nhân bệnh lý

Trong trường hợp ghèn mắt do viêm kết mạc vi khuẩn, bác sĩ sẽ kê đơn thuốc kháng sinh dạng nhỏ hoặc dạng mỡ tra mắt. Đối với viêm kết mạc do virus, bệnh thường tự khỏi sau 7-14 ngày, chỉ cần điều trị triệu chứng và giữ vệ sinh. Còn với viêm kết mạc dị ứng, thuốc kháng histamine dạng nhỏ mắt sẽ được chỉ định để giảm ngứa và giảm tiết ghèn.

Những sai lầm phổ biến khi xử lý ghèn mắt cần tránh

Nhiều người có thói quen xử lý ghèn mắt theo cách không đúng, vô tình khiến tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn.

• Tự ý mua thuốc nhỏ mắt kháng sinh: Việc lạm dụng kháng sinh mà không có chỉ định của bác sĩ có thể gây kháng thuốc, làm bệnh khó điều trị hơn.
• Dùng chung khăn mặt, chậu rửa mặt: Điều này tạo điều kiện cho vi khuẩn và virus lây lan từ người này sang người khác, đặc biệt nguy hiểm trong trường hợp đau mắt đỏ.
• Cố gắng lấy ghèn khô cứng bằng vật nhọn: Việc này có thể làm trầy xước giác mạc hoặc kết mạc, gây tổn thương nghiêm trọng cho mắt.
• Đeo kính áp tròng khi mắt đang có ghèn bất thường: Kính áp tròng sẽ giữ vi khuẩn và chất bẩn trên bề mặt mắt lâu hơn, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng.
• Chủ quan khi ghèn mắt kéo dài: Nếu ghèn mắt kéo dài hơn 3 ngày kèm theo đau, đỏ, giảm thị lực, việc trì hoãn đi khám có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm.

Khi nào cần đến gặp bác sĩ nhãn khoa?

Không phải trường hợp ghèn mắt nào cũng cần đến bệnh viện. Tuy nhiên, nếu gặp phải một trong những dấu hiệu sau đây, bạn nên đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám và điều trị kịp thời:

• Ghèn mắt xuất hiện với số lượng rất nhiều, khiến mắt dính chặt không mở được vào buổi sáng.
• Ghèn có màu xanh lá cây hoặc vàng đậm, đặc quánh, kéo dài nhiều ngày không khỏi.
• Mắt đỏ, sưng nề, đau nhức hoặc nhạy cảm với ánh sáng.
• Thị lực giảm sút, nhìn mờ hoặc nhìn thấy quầng sáng.
• Ghèn mắt kèm theo sốt cao, đau đầu dữ dội.
• Trẻ sơ sinh dưới 3 tháng tuổi có ghèn mắt bất thường.
• Ghèn mắt tái phát nhiều lần trong thời gian ngắn.

Biện pháp phòng ngừa ghèn mắt hiệu quả

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Để giảm thiểu tình trạng ghèn mắt và bảo vệ sức khỏe đôi mắt, bạn nên áp dụng những thói quen sau đây:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt trước khi chạm vào vùng mắt.
• Không dùng chung khăn mặt, gối, đồ trang điểm mắt với người khác.
• Tẩy trang mắt kỹ lưỡng trước khi đi ngủ, không để mascara hoặc eyeliner qua đêm.
• Bổ sung đủ nước mỗi ngày, tối thiểu 2 lít để duy trì độ ẩm cho mắt.
• Ăn nhiều thực phẩm giàu vitamin A, C, E và omega-3 như cá hồi, cà rốt, bông cải xanh, các loại hạt.
• Đeo kính bảo hộ khi làm việc trong môi trường nhiều bụi bẩn, hóa chất.
• Nghỉ ngơi mắt đúng cách khi làm việc với máy tính, áp dụng quy tắc 20-20-20 (cứ 20 phút nhìn xa 20 feet trong 20 giây).
• Đi khám mắt định kỳ 6-12 tháng một lần để phát hiện sớm các vấn đề tiềm ẩn.

Câu hỏi thường gặp về ghèn mắt

Ghèn mắt có lây không?

Ghèn mắt do nguyên nhân sinh lý hoặc khô mắt không lây. Tuy nhiên, ghèn mắt do viêm kết mạc vi khuẩn hoặc virus có khả năng lây lan rất cao qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mắt người bệnh, qua tay, khăn mặt, hoặc các vật dụng cá nhân dùng chung.

Trẻ sơ sinh bị ghèn mắt nhiều có nguy hiểm không?

Trẻ sơ sinh thường bị ghèn mắt do tắc ống dẫn lệ bẩm sinh, tình trạng này thường tự khỏi sau 6-12 tháng tuổi. Tuy nhiên, nếu ghèn mắt có màu xanh hoặc vàng, kèm theo đỏ mắt, sưng mí, cần đưa trẻ đến bác sĩ ngay vì có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng mắt nghiêm trọng cần điều trị sớm.

Có nên dùng nước muối sinh lý để rửa mắt hàng ngày không?

Nước muối sinh lý 0,9% có thể dùng để vệ sinh mắt khi có ghèn, nhưng không nên lạm dụng hàng ngày. Việc rửa mắt quá thường xuyên có thể làm trôi lớp màng phim nước mắt tự nhiên, gây khô mắt và làm mất đi hàng rào bảo vệ của mắt. Chỉ nên dùng khi cần thiết, tối đa 2-3 lần mỗi ngày.

Ghèn mắt kéo dài bao lâu thì khỏi?

Thời gian khỏi ghèn mắt phụ thuộc vào nguyên nhân. Ghèn mắt sinh lý sẽ hết ngay sau khi vệ sinh mắt sạch sẽ. Ghèn do viêm kết mạc virus thường kéo dài 7-14 ngày. Ghèn do viêm kết mạc vi khuẩn sẽ cải thiện sau 2-3 ngày dùng kháng sinh đúng liều. Nếu ghèn kéo dài hơn 2 tuần, cần đi khám để tìm nguyên nhân khác.

Đeo kính áp tròng có làm tăng ghèn mắt không?

Có. Việc đeo kính áp tròng có thể làm tăng nguy cơ tích tụ ghèn mắt do kính cản trở quá trình trao đổi oxy của giác mạc, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Ngoài ra, nếu không vệ sinh kính đúng cách, protein và chất bẩn từ nước mắt sẽ bám vào kính, gây kích ứng và tăng tiết ghèn.

Kết luận

Ghèn mắt là hiện tượng sinh lý tự nhiên của cơ thể, giúp làm sạch và bảo vệ đôi mắt. Tuy nhiên, khi ghèn mắt xuất hiện với số lượng bất thường, thay đổi màu sắc hoặc kèm theo các triệu chứng khó chịu khác, đó có thể là dấu hiệu của các bệnh lý về mắt cần được quan tâm đúng mức. Việc hiểu rõ ghèn mắt là gì, phân biệt được các loại ghèn khác nhau và nắm vững các biện pháp chăm sóc, phòng ngừa sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe đôi mắt của mình và gia đình. Hãy luôn nhớ rằng, đôi mắt là cửa sổ tâm hồn, việc chăm sóc mắt đúng cách mỗi ngày chính là đầu tư cho chất lượng cuộc sống lâu dài. Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào kéo dài, đừng ngần ngại đến gặp bác sĩ nhãn khoa để được tư vấn và điều trị kịp thời.